Informacja o projekcie
Autorzy:
Bernadeta Lelonek-Kuleta, Magdalena Rowicka
Lata i miejsce realizacji:
2024–2026
Beneficjenci:
młodzież w wieku 15–18 lat
Charakterystyka działań
Rodzaj działań:
Profilaktyka uniwersalna.
Cel programu:
Opracowanie ostatecznej wersji programu profilaktyki uniwersalnej uprawiania hazardu, skierowanego do młodzieży w wieku 15–18 lat.
Opis projektu:
W wyniku rozstrzygnięcia przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom otwartego konkursu na realizację w latach 2024–2026 zadań z zakresu przeciwdziałania uzależnieniom behawioralnych dofinansowanych ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych pozostających w dyspozycji Ministra Zdrowia Fundacja Praesterno będzie realizować w latach 2024–2026 projekt pod nazwą Nie gram w ciemno. Celem projektu jest opracowanie, pilotażowe wdrożenie, ewaluacja i opracowanie ostatecznej wersji programu profilaktyki uniwersalnej uprawiania hazardu, skierowanego do młodzieży w wieku 15–18 lat.
Celami szczegółowymi powstałego w wyniku realizacji programu profilaktycznego Nie gram w ciemno są:
- poszerzenie wiedzy uczennic i uczniów w obszarze rozumienia prawdopodobieństwa w grach hazardowych (w tym na temat na temat zniekształceń poznawczych związanych z hazardem oraz mechanizmów ich działania oraz powodów, dla których nastolatki mogą zacząć grać w gry hazardowe);
- nabycie przez uczennice i uczniów umiejętności korzystania z wiedzy obszarze rozumienia prawdopodobieństwa w grach hazardowych;
- obniżenie pozytywnych przekonań uczniów na temat hazardu, a dzieki temu obniżenie chęci i skłonności uczennic i uczniów do podjęcia grania w gry hazardowe.
Projekt przewiduje realizację 3 głównych zadań, w skład których wchodzi 8 działań:
- Opracowanie opartego na dowodach 5-godzinnego programu uniwersalnej profilaktyki hazardu pn. Nie gram w ciemno dla uczniów szkół ponadpodstawowych w wieku 15–18 lat (realizacja: rok 2024)
- Opracowanie programu i narzędzi ewaluacyjnych.
- Opracowanie pakietu materiałów metodycznych i dydaktycznych do programu (Podręcznik realizatora, Zeszyt uczennicy i ucznia, prezentacje w Power Poincie, internetowa broszura dla rodziców).
- Przygotowanie kadr do pilotażowej i eksperymentalnej realizacji programu (realizacja: rok 2025)
- Opracowanie programu szkoleniowego dla realizatorów
- Przeszkolenie zespołu realizatorów (16 osób).
- Przeprowadzenie wstępnego pilotażu programu w 32 klasach (stanowiącego jednocześnie element szkolenia realizatorów) zakończonego raportem nr 1 z zawierającego oceny lekcji dokonane przez realizatorów, wyniki hospitacji, ewaluacji szkolenia realizatorów (Test wiedzy dla realizatorów, Kwestionariusz AGAQ dla realizatorów, Arkusz oceny programu dla realizatorów), wyników Arkusza oceny pilotażu dla młodzieży.
- Przeprowadzenie pilotażu programu Nie gram w ciemno i jego końcowa ewaluacja (realizacja: rok 2026)
- Przeprowadzenie właściwego programu profilaktycznego Nie gram w ciemno w 48 klasach (16 przeszkolonych realizatorów x 3 klasy) zakończonego raportem nr 2 z ewaluacji przeprowadzenia programu na podstawie wyników pre i posttestu uczestników programu oraz uczniów z grupy kontrolnej (48 klas szkolnych).
- Przeprowadzenie wynikowej oceny programu Nie gram w ciemno na podstawie seminariów z 16 realizatorami programu (2 seminaria x 8 realizatorów) oraz indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI) z 6 wylosowanymi realizatorami programu, zakończonej raportem ewaluacyjnym nr 3 zawierającym także wnioski z raportów.
- Ostateczna modyfikacja scenariuszy i materiałów metodycznych i dydaktycznych programu Nie gram w ciemno oraz programu szkoleniowego dla realizatorów na podstawie wszystkich wcześniejszych prac, w szczególności raportów nr 1, 2 i 3, umożliwiająca rutynową realizację i ewaluację programu oraz szkolenie realizatorów.
Treść programu
Program składa się z 4 modułów tematycznych, realizowanych podczas 5 lekcji. Poniżej znajduje się podsumowanie każdego z modułów, ich celów i przykładowych ćwiczeń, opierające się na materiałach, które stanowią podręcznik dla realizatora.
Moduł 1. Wprowadzenie do koncepcji prawdopodobieństwa
Dotyczy:
Wprowadzenia do koncepcji prawdopodobieństwa. Czas realizacji – 1 lekcja (45 minut).
Cele
Zapoznanie młodzieży z koncepcją prawdopodobieństwa różnych zdarzeń (np. rzucania kostką, wyjmowania kulek). Moduł ma na celu także wprowadzenie koncepcji losowości oraz zależności i niezależności zdarzeń (także sposobu obliczania prawdopodobieństwa ich wystąpienia).
Dla uczniów, którzy już realizowali ten temat w szkole, zajęcia te mają służyć powtórzeniu i ugruntowaniu wiedzy.
Przykładowe ćwiczenia
Zadanie 2. Praktyczne Rzut kostką: Uczniowie rzucają kostką 100 razy (a następnie 20 i 10 razy) i porównują otrzymane wyniki z rozkładem teoretycznym. Ma to na celu pokazanie, że sprawiedliwość kostki sprawdza się w perspektywie wielu rzutów. Dodatkowo omawiane jest przewidywanie dziesiątego rzutu po dziewięciu zanotowanych, aby pokazać błędne przekonania graczy, że to, co już wypadło, ma mniejszą szansę pojawić się ponownie (jak w ruletce).
Zadanie 3. Praktyczne. Rzut dwiema monetami: Rzucanie dwiema monetami w celu zanotowania wyników i porównania ich z teoretycznym prawdopodobieństwem (1/4 dla każdego wyniku), co stanowi przykład zdarzeń niezależnych.
Zadanie 4. Praktyczne. Losowanie kart: Wyciąganie jednej karty z talii, odłożenie jej na bok, a następnie wyciągnięcie drugiej, aby zademonstrować, że prawdopodobieństwo wyciągnięcia króla w drugim losowaniu jest inne niż w pierwszym, jeśli karta nie została zwrócona – są to zdarzenia zależne.
Zadanie 6 dla grupy: Analiza scenariusza ucznia, który zgłasza się z jednego przedmiotu, by zmniejszyć szansę bycia zapytanym z drugiego, co ma pokazać, że nie zmieniło to jego szansy na bycie zapytanym także z drugiego przedmiotu.
Moduł 2. Prawdopodobieństwo w hazardzie
Dotyczy
Zastosowania koncepcji prawdopodobieństwa w kontekście gier hazardowych.
Czas realizacji – 1 lekcja (45 minut).
Cele
Zaimplementowanie wiedzy zdobytej w Module 1. do hazardu. Uświadomienie uczniom, jak niskie jest prawdopodobieństwo wygrania w grach hazardowych w porównaniu z innymi wydarzeniami życiowymi.
Przykładowe ćwiczenia
Zadanie 7: Dotyczy uświadomienia, że prawdopodobieństwo wygranej na loterii jest niezmiernie małe. Uczniowie w grupach mają za zadanie uporządkować zdarzenia od najbardziej do najmniej prawdopodobnego (np. śmierć w wypadku samochodowym, śmierć od użądlenia pszczoły, wygrana na loterii), a następnie omówić, dlaczego mają tendencję do przeszacowania szans na wygraną w loterii.
Zadanie 8. Czarne i czerwone kule: Ćwiczenie ilustrujące zasadę, że prawdopodobieństwo wyboru określonej, oznaczonej kulki (np. „X”) pozostaje takie samo (10%), niezależnie od składu pozostałych kulek w torbie. Ma to na celu skorygowanie błędnego przekonania, że można zwiększyć swoje szanse na loterii, wybierając liczby rozłożone w całym zakresie.
Zadanie 9. Loteria: Dyskusja na temat tego, czy wybór rozłożonych kombinacji liczb (np. 3, 16, 24, 30, 37, 42) zwiększa szanse na wygraną w porównaniu do ciągów kolejnych liczb. Odpowiedź zakłada, że w przypadku losowego wyboru, każda kombinacja ma taką samą szansę.
Moduł 3. Zniekształcenia poznawcze związane z hazardem
Dotyczy
Omówienia różnych typów zniekształceń poznawczych związanych z hazardem, w tym:
Iluzji kontroli, Błędu hazardzisty, Pamięci selektywnej, Przeceniania własnych umiejętności oraz Nierealistycznego optymizmu i personifikacji. Czas trwania – 2 lekcje (po 45 minut).
Cele
Poszerzenie wiedzy uczestników na temat zniekształceń poznawczych związanych z hazardem i zrozumienie, jak wpływają one na zachowania graczy.
Przykładowe ćwiczenia
Iluzja kontroli (Zadanie 13): Symulacja gry losowej (np. rzut kostką) mająca na celu pokazanie, że wyniki są niezależne od naszych działań (np. siły rzutu).
Błąd hazardzisty (Zadanie 19. Zagadka Monte Carlo): Opowiedzenie historii kasyna, gdzie 26 razy z rzędu wypadł czarny kolor, a następnie wyjaśnienie, że każdy kolejny rzut jest zdarzeniem niezależnym, a prawdopodobieństwo pozostaje stałe.
Pamięć selektywna (Zadanie 23. Ćwiczenie pamięciowe): Dyskusja na temat tendencji ludzi do zapominania porażek i skupiania się na sukcesach w hazardzie, co zniekształca postrzeganie szans.
Przecenianie własnych umiejętności (Zadanie 27. Analiza przypadków): Analiza scenariuszy, w których gracze przypisują swoje sukcesy umiejętnościom (np. gracz pokerowy uważa się za lepszego), a nie przypadkowi, w celu identyfikacji błędnych założeń.
Nierealistyczny optymizm i personifikacja (Zadanie 28. Analiza przypadków): Rozpoznanie tendencji do personifikowania maszyn (np. mówienie o automacie jako o „szczęśliwym”).
Modyfikacja przekonań (Zadanie 32): Tworzenie alternatywnych, bardziej realistycznych przekonań (np. zastąpienie „Muszę wygrać, bo jestem szczęśliwy” na „Wygrana jest losowa i niezależna od moich działań”).
Moduł 4. Hazard – oczekiwania i przekonania a rzeczywistość
Dotyczy
Oczekiwań i przekonań na temat hazardu, zwłaszcza tych wynikających z pozytywnego wizerunku grania w mediach lub rodzinie oraz omówienia potencjalnych ryzyk.
Czas trwania – 1 lekcja (45 minut).
Cele
Obniżenie pozytywnych oczekiwań związanych z hazardem oraz omówienie potencjalnych ryzyk związanych z graniem. Wzbudzenie krytycznego myślenia na temat komunikatów związanych z hazardem, a przez to zwiększenie odporności na nie.
Przykładowe ćwiczenia
Zadanie 34. Wprowadzenie: Dyskusja na temat „przesądów” i myślenia magicznego jako irracjonalnych przekonań, że można wpływać na zdarzenia losowe poprzez działania, które nie są logicznie z nimi związane (np. noszenie „szczęśliwych” skarpetek wpływa na wynik loterii).
Zadanie 35. Dlaczego jest to nieprawda: Analiza stwierdzeń medialnych (np. rzekoma wypowiedź prezesa Lotto o zbliżającej się wielkiej wygranej lub porady influencerów, by unikać typowania dat urodzenia) w celu obalenia błędnych założeń dotyczących zwiększania lub ograniczania szans na wygraną.
Zadanie 41. Opis case study: Analiza przypadku Jakuba, nastolatka z problemem hazardu (gry karciane online i zakłady bukmacherskie), aby zilustrować rozwój uzależnienia i negatywne konsekwencje (np. problemy w szkole, utrata kontroli nad pieniędzmi, izolacja społeczna).
Zadanie 42. Opis najczęstszych negatywnych konsekwencji: Omówienie symptomów problemowego hazardu u nastolatków, takich jak zmiany w zachowaniu (nerwowość), problemy finansowe (pożyczanie pieniędzy), problemy szkolne (wagary), czy konsekwencje fizyczne (problemy ze snem).
Ewaluacja programu
W 2026 r. 16 przeszkolonych realizatorów przeprowadzi program Nie gram w ciemno w 48 klasach (16 przeszkolonych realizatorów x 3 klasy). Program będzie ewaluowany w modelu pre-posttest w grupach programowych i kontrolnych. Zostanie przeprowadzona wynikowa ocena programu na podstawie seminariów z 16 realizatorami programu (2 seminaria x 8 realizatorów) oraz indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI) z 6 wylosowanymi realizatorami programu.
Finalnie zostanie opracowany wniosek o wpis programu Nie gram w ciemno do bazy programów rekomendowanych.
Udział w programie
Szczegóły zostały podane na osobnej stronie. Absolwenci, którzy pozytywnie ukończą program szkoleniowy, uzyskają certyfikat o posiadaniu kwalifikacji do samodzielnego prowadzenia programu.
Informacje dodatkowe
Dysponent praw autorskich:
Po zakończeniu realizacji projektu autorskie prawa majątkowe do programu profilaktyki uniwersalnej Nie gram w ciemno oraz innych materiałów powstałych w wyniku realizacji projektu przejdą na Skarb Państwa – Ministra Zdrowia i Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Wymienione podmioty udzielą Fundacji Praesterno licencji umożliwiającej realizację programu Nie gram w ciemno w ramach działalności statutowej Fundacji.
Finansowanie i wartość zadania:
Zadanie współfinansowane ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
Wartość zadania w latach 2024–2026: 457 175 zł (w tym: 423 700 zł ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych pozostających w dyspozycji Ministra Zdrowia i 33 475,00 zł z wkładu własnego Fundacji w formie wkładu osobowego).
